Richard Powers - The Echo Maker (Het medisch weekblad)

Eind deze maand verschijnt de nieuwe roman van Richard Powers, 'Gen voor geluk'. Nu blikken we nog even terug op de schitterende voorganger:

De Amerikaanse auteur Richard Powers kan al sinds zijn debuut ‘Three Farmers on Their Way to a Dance’ rekenen op heel wat kritische bijval. Dat hij bij het grote publiek minder bekend is dan Jonathan Franzen of Michael Cunningham is vooral te wijten aan Powers’ mediaschuwheid. Toch is er nog een andere reden waarom Powers tot nog toe geen publiekslieveling werd. Zijn werk is behoorlijk cerebraal en bij momenten onderkoeld. Grootse ideeën en diepzinnige filosofieën vind je met hopen in ‘The Gold Bug Variations’ of ‘The Time of Our Singing’, maar het ontbrak Powers’ proza aan een hartslag, zo werd gezegd.

Voor zijn jongste roman ‘The Echo Maker’ kreeg Powers de National Book Award. Dat is een zeer terechte bekroning voor een boek dat je inderdaad als een ideeënroman kan bestempelen, al is het deze keer ook bijzonder emotioneel doorleefd. Neurologie en de bizarre kronkels in het menselijke brein hebben Powers altijd al geboeid. De man schreef niet voor niets romans met titels als ‘Operation Wandering Soul’. In ‘The Echo Maker’ voert Powers een hoofdpersonage op dat aan het syndroom van Capgras lijdt, een aandoening waarbij iemand verkeerdelijk denkt dat een geliefde persoon vervangen werd door een fysiek gelijkaardige indringer. Vaak gaat dit ook gepaard met een misidentificatie van de vertrouwde omgeving - het idee bijvoorbeeld dat je niet meer in je huis woont maar op een nagebouwde filmset die alleen maar sterk lijkt op je huis. De Franse psychiater Joseph Capgras beschreef het syndroom voor het eerst in 1923. Het syndroom van Capgras wordt de tegenhanger genoemd van prosopagnosie. Dit is het onvermogen om gezichten te herkennen. Bij experimenten met patiënten die aan prosopagnosie lijden, bleek dat gezichten herkennen zowel op een bewust als op een onbewust niveau gebeurt. Op onbewust niveau herkennen prosopagnosiepatiënten wél gezichten van dierbaren (galvanische huidreacties traden op). Bij Capgras herkent de patiënt wel gezichten op bewust niveau maar ontbreekt de emotionele respons.

Wanneer de 27-jarige Mark Schuttler bij een ongeval op de weg zwaar gekwetst is, vrezen de artsen voor zijn leven. Toch haalt Mark het, al blijkt geleidelijk aan dat hij aan het syndroom van Capgras lijdt. Capgras die veroorzaakt wordt door een auto-ongeval is behoorlijk zeldzaam. Meestal is het een nevensymptoom van schizofrenie of dementie. Mark meent dat zijn zus, Karin, een indringster is. Karin, die als jonge vrouw haar uitzichtloze bestaan in het verlaten Nebraska opgaf voor een halfgeslaagde carrière in het middelgrote Sioux, keert terug naar haar geboortedorp. Het is er bar en koud in de winter en onherbergzaam en doods in de zomer. Enkel de kraanvogels lokken er jaarlijks gedurende enkele weken hele horden toeristen naartoe. Karin heeft haar hele leven lang voor haar broer gezorgd. Zelfs toen hij liever rondhing met zijn nietsnutvrienden of zich te buiten ging aan hersenloze videospelletjes, gaf ze hem niet op. Op hun ouders konden ze nooit terugvallen. Hun afwezige vader en religieus fundamentalistische moeder zadelden broer en zus op met een zeer gestoorde kindertijd.

Wanneer de beroemde neuroloog Gerald Weber, schrijver van populaire boeken over het brein, een noodkreet van Karin ontvangt, trekt hij naar Nebraska. De trip zal diepe sporen bij de beroemdheid nalaten en hij begint te twijfelen aan zijn integriteit. Is hij een charlatan die mensen leuke theorietjes voorschotelt? Iemand die zijn patiënten uitzuigt omdat ze straffe verhalen opleveren?

‘The Echo Maker’ is misschien wel één van de sterkste 9/11-romans die al verschenen. Hij speelt niet op het puin van de WTC-torens en gaat nog minder over New Yorkers met identiteitscrisissen. Wel is het een verhaal over paranoïa en (religieuze) hysterie. Bij Powers is Capgras meer dan een medische conditie, hij gebruikt het syndroom om te reflecteren over de mentale conditie van de natie. Toch is ‘The Echo Maker’ geen al te abstract-filosofische roman geworden. Powers’ personages denken voortdurend na over (de onstandvastigheid van) hun identiteit, over hun herinneringen en verleden. Wanneer Weber aan het woord is, gebeurt dat in medische termen. Toch laat dit boek een immense emotionele resonantie na. De scène waarin Mark en Karin terugkeren naar het ouderlijke huis en Mark verbaasd is over hoeveel de ‘valse Karin’ afweet over het verleden en over zijn zus is zo briljant en hartverscheurend dat je dit boek nooit meer vergeet. Ook qua plotverwikkelingen en sterke wendingen is dit één van de hoogtepunten uit het werk van Richard Powers.

Richard Powers, The Echo Maker is verschenen bij William Heinemann in Londen.

Kathy Mathys

Meester van de zwarte molen (Leesgoed)

Meester van de zwarte molen
**

Regie: Marco Kreuzpainter

Info: Duitsland, 2009, 120 min.
Leeftijd : vanaf 10 jaar

Tovenaars met duistere krachten doen het goed in cinemaland. Denk maar aan de films van Harry Potter en de Lord of the Rings-trilogie. De filmbewerking van ‘Meester van de zwarte molen’ sluit aan bij de somberste sequenties uit Harry Potter. In de Potter-verfilmingen zijn de donderwolken niet alomtegenwoordig en is er altijd wel een straaltje zon. ‘Meester van de zwarte molen’ speelt in een grijs-zwart landschap, waar het nooit helemaal licht lijkt te worden. De film van Duits cineast Marco Kreuzpainter is gebaseerd op een roman uit 1971 van Otfried Preussler. Die vond dan weer inspiratie in een 17-de eeuws Boheems volksverhaal, gesitueerd in Lusita. Preusslers roman werd een bestseller die niet enkel bij tieners in de smaak viel. ‘Krabat’ - want dat is de oorspronkelijke titel van het boek – doet het verhaal van een veertienjarige jongen, die gaat werken op een molen. Krabat heeft zijn moeder verloren aan de pest en buiten de muren van de molen woedt de dertigjarige oorlog in Duitsland. Wat aanvankelijk een veilige thuishaven lijkt, ontpopt zich al snel tot een plek van gruwel en pijn. Krabat ontdekt dat de molenaarsleerlingen een erg hoge tol betalen voor hun opleiding in de zwarte magie.

Kreuzpainter koos voor een Hollywoodiaanse aanpak. De effecten ogen erg professioneel, met als hoogtepunt de transformatie van de leerjongens in reusachtige kraaien. Af en toe hanteert Kreuzpainter de camera met al te veel zwier. Hij vergeet dat je ook in verstilde beelden spanning en kracht kan stoppen. De hoofdrol is voor David Kross, die eerder dit jaar was te zien in ‘The Reader’. Zijn beste vriend onder de molenaarsjongens is Tonda (Daniël Bruhl uit ‘Good Bye, Lenin!’). De nors ogende meester met ooglap is Christian redl uit ‘Der Untergang’. Een sterrencast dus en een flink budget: dat moet vuurwerk opleveren. De film bevat beslist een aantal sequenties die onheilspellend zijn, eng, die je bij het nekvel grijpen. Op andere momenten vervalt Kreuzpainter in clichés en glijden de dialogen of beelden te makkelijk van je af. De personages zijn niet erg goed uitgewerkt, zelfs Krabat blijft een vreemde voor de kijker. Een halfgeslaagde onderneming dus.

Kathy Mathys

Smakelijke scenes (De Standaard)

De magie van een gekookt ei

Van de parelende champagne uit ‘Anna Karenina’ tot de picknicktaferelen bij Enid Blyton: er wordt wat afgetafeld in letterenland. In het kader van ‘Week van de smaak’ verzamelden wij voor u tien bijzondere eetscènes.

Kathy Mathys

1.Guy de Maupassant – Mevrouw wil maîtresse worden

De tafelscène: Een getrouwd stel wil wel eens iets anders dan het zoveelste burgerlijke restaurant. Ze ontmoeten elkaar in een café met chambres séparées. ‘Ik zou graag willen dat men mij aanziet voor een ... een .. voor jouw minnares (…) ik zou je willen bedriegen – met jezelf.’ Bij erotisch getinte afspraken horen tongstrelende spijzen. Het paar gaat zich te buiten aan soupe de bisque, poulet au diable, canard américain en champagne.

Het kortverhaal: Vooral de vrouw vindt het rollenspel spannend. Ze hoort haar man uit over vroegere minnaressen. Haar echtgenoot aarzelt, tot hij merkt dat zijn verhalen een blos op haar wangen toveren en al gauw staat de kelner tevergeefs aan te kloppen met nieuwe gerechten.

De auteur: Guy de Maupassant introduceerde ether in het mondaine Parijs van de 19de eeuw. Aardbeien ondergedompeld in ether was zijn favoriete dessert.

2.Leo Tolstoj – Anna Karenina

De tafelscène: We blijven in de overspelige sfeer met de beroemde oesterscène uit ‘Anna Karenina’. Twee mannen zitten uitgebreid te dineren in een Moskous restaurant met Parijse allures. De bergen eten die ze verzetten, zouden 21ste-eeuwse magen een indigestie bezorgen: drie dozijn oesters, groentensoep, tarbot, rosbief, poularde à l’estragon, vergezeld van champagne en Chablis. Oblonski, de broer van Anna Karenina, is een stadsmens die zijn vrouw bedriegt en die even gretig tafelt als bemint. Zijn ‘vochtig glanzende ogen’ spreken van een liefde voor vrouwen en oesters. Zijn tafelgenoot Lewin is een koorknaapje van het platteland die meer van gruttenpap en kolen houdt. Aan de hand van hun culinaire voorkeuren toont Tolstoj uit welk hout zijn personages gesneden zijn.

De roman: De gehuwde Anna Karenina valt voor de jonge graaf Vronski.

De auteur: Naar verluidt was de jonge Tolstoj even zinnelijk als Oblonski. Op latere leeftijd werd hij ascetisch en hield hij er een vegetarisch dieet op na.

3. Jonathan Franzen – De correcties

De tafelscène: In ‘De correcties’ vertelt Jonathan Franzen hoe je te werk moet gaan, als je een hip stadsrestaurant op New Yorkse leest, wil runnen. Denise brengt de Poolse kost van haar voorouders met een moderne toets. Ze maakt symfonieën van kool met Japans zeewier, van zuurkool en gestoomde biologische aardappelen. Denise inspecteert het dieet van de ambachtelijke varkens die ze aankoopt en ze steelt de beste patisseriechefs weg bij de concurrentie.

De roman: Een bejaard koppel uit het Amerikaanse Mid-Westen wil haar drie volwassen kinderen samen rond de kersttafel krijgen.

De auteur: Volgens Jonathan Franzen zijn familieleden als uitgehongerde restaurantbezoekers. Er is nooit genoeg ‘voedsel’, iedereen voelt zich steeds tekortgedaan.

4. Herman Koch – Het diner

De tafelscène: ‘Het diner’ speelt in een trendy restaurant, waar je maanden van tevoren moet reserveren. Paul Lohman, verteller van dienst, vindt het allemaal maar niks. Hij ergert zich aan de gerant die elk gerecht onverbloemd lyrisch beschrijft: ‘Dit zijn Griekse olijven uit de Peloponnesos, licht besprenkeld met een eerste oogst extra vergine olijfolie uit Noord-Sardinië, en afgemaakt met rozemarijn uit eigen tuin’.

De roman: ‘Het diner’ is een superieure satire over het moderne restaurantwezen. Zowel personeel als klanten krijgen een flinke veeg uit de pan van Koch. Een exclusief restaurant, waar alles draait om onuitgesproken gedragscodes en uiterst beschaafde tafelconversatie, is de ideale setting voor dit grimmige, bij momenten, schokkende boek.

De auteur: Herman Koch houdt ook niet van obers die met hun pink elk slablaadje aanwijzen en benoemen.

5. Jane Austen – Trots en vooroordeel

De tafelscène: Meneer Bingley organiseert een bal, waar alle schoonheden uit de buurt hun opwachting maken. Op Engelse bals was er in de 18de eeuw altijd soep. Bingley wil chique soep, namelijk witte soep, bekend onder de naam ‘soupe à la reine’. Die was van Franse en hoffelijke origine.

De roman: Meneer Bingley is een rijke aristocraat die een buitenverblijf heeft op het platteland. De minder welgestelde mevrouw Bennet uit ‘Trots en vooroordeel’ hoopt dat één van haar dochters zal kunnen trouwen met Bingley. In haar romans laat Austen aan de hand van eetscènes zien wie sociale pretenties heeft. Zo ontbijtten de rijken op een later tijdstip dan de armen in de 18de eeuw. Aan de hand van verwijzingen naar het eettijdstip doet Austen een heel verhaal.

De auteur: In de brieven aan haar zus Alexandra had Austen het over haar culinaire geneugten en angsten. Ze was bang voor de gebrekkige versheid van stadsvoedsel en dol op toast en kaas voor het slapengaan.

6. Nikolaj Gogol – Dode zielen

De tafelscène: Tsjitsjikov gaat langs bij de landadel om de papieren (‘zielen’) van dode boeren te kopen. Zo verdient hij op een oneerlijke manier geld en krijgen we een kijkje in diverse Russische keukens. Sobakevitsj is één van de verarmde edellieden die hij bezoekt. De mannen eten koolsoep en njanja - schapenmaag gevuld met boekweitgrutten, hersenen en schapenpoten. Daarna volgen nog kwarkkoeken en een kalkoen die net zo groot is als een kalf.

De roman: Het wemelt van de eetscènes en voedselmetaforen in Gogols werk. Genereuze personages hebben vaak een flinke pens en houden van de Russische volkskeuken, terwijl corrupte types een zwak hebben voor de verfranste stadskeuken.

De auteur: Gogol hield van sobere kost en van zuinigheid. Hij stierf aan melancholie en uithongering.

7. Enid Blyton – De vijf in een kampeerwagen

De tafelscène: Wat is er zaliger dan een picknick aan de rand van een meer bij ondergaande zon? Enid Blyton gunt haar speurende helden geregeld een time-out. Hardgekookte eieren zijn dé klassieker in de picknickmand van de vijf. Ook gekookte ham en cake met frambozensaus zijn meestal van de partij. De ingrediënten zijn van ambachtelijke oorsprong ; in elk avontuur van ‘de vijf’ vind je wel een boerin met gouden vingers.

De roman: Zelfs gekookte eieren krijgen iets magisch, wanneer je Blyton leest. De vijf bestuiven ze met een beetje zout en spoelen ze weg met gemberbier.

De auteur: Enid Blyton schreef kinderboeken en is de dochter van een verkoper van tafelbestek.

8. Astrid Lindgren – Pippi Langkous

De tafelscène: Nog meer culinaire pret in de kinderboeken van Astrid Lindgren. Haar Pippi Langkous is een gretige eter. Wanneer ze op theevisite gaat bij de familie Van der Tak voegt Pippi zich niet naar de verwachte normen. Ze propt haar mond vol koekjes, gooit vijf suikerklontjes in haar koffiekopje en begint de kersen van de roomtaart te happen.

De roman: Pippi eet niet enkel als een acrobaat. Ook wanneer ze achter het fornuis staat, is ze een circusheld. Wil ze pannenkoeken bakken, dan gooit ze de eieren richting plafond. Ze klopt het deeg met eender welk gebruiksvoorwerp. In vergelijking met Pippi is Jamie Oliver een slaapverwekkende performer.

De auteur: Astrid Lindgren was een beroemde dierenactiviste, al was ze geen vegetariër.

9. Banana Yoshimoto – Kitchen

De tafelscène: Mikage kookt alsof haar leven ervan afhangt. Ze heeft een halftijds baantje en er is tijd genoeg voor experimenten met omeletten, groenten gesneden in frivole vormen en tempura, haar specialiteit. Mikage houdt zoveel van keukens dat ze erin slaapt en ze zou best op een keukenvloer willen sterven.

De roman: Mikage trekt na de dood van haar ouders en grootmoeder in bij de transseksuele Eriko. Haar hele leven lang al vindt Mikage troost in keukens. Het geronk van koelkasten doet haar de eenzaamheid die op de loer ligt, vergeten. Vele auteurs schreven over de troost van eten. Volgens de Amerikaanse schrijfster M.FK. Fisher brengt niets zoveel troost als een geroosterd duivenjong.

De auteur: Banana Yoshimoto vraagt zich in haar lichtvoetige verhalen af welke emoties en herinneringen gerechten bij haar personages oproepen.

10. Paul Auster - Maanpaleis

De tafelscène: En wat als de koelkast leeg is of – nog erger – als je geen koelkast hebt? In ‘Maanpaleis’ leeft Marco Stanley Fogg op een karig dieet van eieren omdat er geen geld is voor iets anders. Op een dag laat Marco zijn rantsoen op de grond vallen. Eén van de eieren is niet helemaal kapot, maar wanneer hij het eigeel probeert op te scheppen, valt het uit elkaar. Marco voelt zich op dat moment totaal ontredderd, ‘alsof een grote zon net was gestorven’.

De roman: ‘Maanpaleis’ vertelt het fabuleuze levensverhaal van de New Yorker Marco Stanley Fogg en van diens vader en grootvader.

De auteur: Ooit was Paul Auster een arme schrijver die Franse poëzie vertaalde om brood op de tafel te hebben.

Dave Eggers - Zeitoun (De Standaard)

Katrina’s kanoheld

In ‘Wat is de wat’ vertelde Dave Eggers het verhaal van een Soedanese vluchteling die de oorlog tracht te overleven. ‘Zeitoun’ is opnieuw een waar gebeurd verhaal en speelt tijdens de orkaan Katrina.

Kathy Mathys

‘Dit boek gaat om de familie Zeitoun, niet om mij.’ Dave Eggers vertelt het aan iedereen die het horen wil: de schrijver van zijn nieuwste boek is niet belangrijk. Eggers kreeg ooit een journalistieke opleiding en hij werkte jarenlang voor magazines tot hij doorbrak met ‘Een hartverscheurend verhaal van duizelingwekkende genialiteit’, een autobiografische roman die snel een klassieker werd. Eggers is nu niet meer te spreken over zijn vroege journalistieke werk: te veel stilistische nummertjes, vindt hij. Terwijl hij ‘Zeitoun’ schreef, vond hij inspiratie in ‘The Executioner’s Song’ van Norman Mailer. Daarin beschrijft Mailer - als romancier een groot stilist - op onopgesmukte wijze het waargebeurde verhaal van een moordenaar. De verteltoon is sereen en Mailer dringt zijn opinies niet op aan de lezer. In ‘Zeitoun’ gaat Eggers op dezelfde manier te werk. Hij doet het verhaal van Kathy en Abdulrahman Zeitoun, een koppel met drie kinderen dat de orkaan van op de eerste rij beleefde. Volgens het aloude principe ‘show, don’t tell’ laat hij de gebeurtenissen voor zich spreken en steekt hij geen tirades af tegen het Bush-regime.

De regenboogschilder

Kathy en Zeitoun wonen in Uptown New Orleans, waar het paar een succesvol bedrijf heeft voor schilderwerken. Toen ze trouwden, was ‘Zeitoun Painting Contractors’ een bescheiden tweemanszaak. Zeitoun had een regenboog op zijn wagen geschilderd en verbaasde zich erover dat hij zoveel telefoontjes kreeg van homoseksuele klanten. Ook Kathy was zich onbewust van de connotatie die het regenbooglogo opriep. Het is één van de vele sprekende, leuke details die dit non-fictieboek rijk is. Elf jaar later heeft Zeitoun een reeks eigendommen, een schare van klusjesmannen en een heel divers clientèle. Kathy is afkomstig uit Baton Rouge. Na een slecht huwelijk bekeert ze zich tot de islam onder invloed van een gelovige vriendin. Via via ontmoet ze de oudere Zeitoun met wie ze hertrouwt. Zeitoun is afkomstig uit een succesvolle Syrische familie. Zijn vader was een legendarische schipper en één van zijn broers was een sportkampioen. Hun grootse prestaties zetten de rest van de clan aan tot uitmuntendheid. Eggers heeft veel aandacht voor de dynamiek binnen de Zeitoun-familie. Hij heeft het zowel over Zeitouns Syrische jaren als over de prille huwelijksjaren van de Zeitouns en het geanimeerde gekibbel van het liefdevolle paar. Zeitouns kinderen zijn dol op de verfilming van ‘Pride & Prejudice’ en spelen de meest dramatische scènes na tot hun vader er horendol van wordt.

Storm

Tot daar de setting van dit verhaal met Dickensiaanse allures. Eggers doorspekt zijn kennismaking met de Zeitouns met onheilspellende nieuwsberichten over de nakende storm. Kathy en Zeitoun schenken in eerste instantie weinig of geen aandacht aan de waarschuwingen, tot alarmfase drie verandert in alarmfase vier en de burgemeester oproept tot een massale evacuatie. Kathy smeekt haar man om haar en de kinderen te vergezellen naar het huis van haar zus. De koppige Zeitoun wil zijn bedrijf en zijn huizen niet in de steek laten. ‘Ik moet op het huis passen,’ zei hij. ‘En op de andere huizen. Een gaatje in het dak is zo gerepareerd en dan is er niks aan de hand. Maar doe ik dat niet, dan gaat het hele huis naar de knoppen.’ Terwijl Zeitoun deuren en ramen verzegelt, rijdt Kathy met de meisjes naar haar zus, waar ze het al snel benauwd krijgt. Haar familie heeft het er moeilijk mee dat ze zich bekeerd heeft en een hoofddoek draagt. Ze denken verkeerdelijk dat Zeitoun haar dwingt en moedigen haar aan de hoofddoek af te doen, wanneer hij niet in de buurt is. Eggers beschrijft Kathy’s bekering en de innerlijke rust die ze vond in haar geloof heel genuanceerd. Hij heeft het ook over de boze blikken die de Zeitouns geregeld krijgen, sinds 9/11. Kathy durfde de eerste maanden na de aanslagen nauwelijks de straat op uit vrees voor beschimpingen. Tijdens de zwaarste regenval slaapt Zeitoun heel diep. Hij ligt in het bed van één van zijn dochters, hoog in het huis. Wanneer hij op 30 augustus 2005 de ogen opent, bevindt hij zich in een zee van water. Zeitoun beseft meteen dat het allerergste is gebeurd: de dijken hebben het begeven.

Apocalyps

‘In de geschiedenis van de wereld is er misschien wel meer straf geweest dan misdaad.’ Dit citaat uit ‘De weg’ van Cormac McCarthy gaat aan ‘Zeitoun’ vooraf. New Orleans ziet er na de dijkbreuk even apocalyptisch uit als de vergane wereld in McCarthy’s boek. Blaffende, uitgehongerde honden, mensen die wachten op bijstand, stank, afval en rovende bendes: Eggers beschrijft de ravage en de ontreddering. Hij wisselt de scènes uit New Orleans af met angstige telefoontjes van Kathy, die haar man nog steeds aanspoort de stad te verlaten. Zeitoun voelt geen paniek. In zijn zelden gebruikte kano peddelt hij door de stad. Hij voert de honden, tracht mensen te helpen. Van de rovende bendes heeft hij, naar eigen zeggen, geen last. En dan gaat het fout en snappen we beter waarom Eggers bovengenoemd citaat uit ‘De weg’ heeft gekozen. ‘Zeitoun’ wordt opgepakt door het Federal Emergency Management Agency (FEMA), een organisatie die sinds 2003 deel uitmaakt van het Ministerie voor Binnenlandse Zaken. Recentelijk gaat hun aandacht bijna uitsluitend uit naar terrorismebestrijding. Zeitoun wordt door de ordehandhavers aangezien voor een terrorist en komt in de gevangenis terecht.

Sober

Eggers doceerde in 2004 aan de University of California–Berkeley Graduate School of Journalism en is daar samen met Dr. Lola Vollen ‘Voice of Witness’ begonnen, een reeks boeken waarin grote crisissen aan de hand van interviews met betrokkenen worden belicht. Zo verscheen er eerder een interviewboek met ten onrechte veroordeelde gevangenen. ‘Voices From the Storm’ ging over Orkaan Katrina. Eén van de dertien geïnterviewden was Zeitoun en Eggers vond zijn verhaal zo bijzonder dat hij een apart non-fictieboek over hem schreef.

Eigenlijk is ‘Zeitoun’ een dubbelverhaal. Het is de geschiedenis van een familie die een orkaan doorstaat en het brengt een schokkend relaas van de manier waarop FEMA onschuldigen in de gevangenis werpt. Zoals gezegd houdt Eggers zich qua stijl en taal in toom. Ook ‘Wat is de wat’ was een sober boek, maar er ging poëzie uit van het proza. In ‘Zeitoun’ weerklinkt de stem van een journalist die zijn research extreem grondig deed en die het onderwerp van zijn boek alle voetlicht gunt. Eggers zit overigens niet stil deze dagen. Begin volgend jaar verschijnt de Nederlandse vertaling van zijn bewerking van het kinderboek ‘Where the Wild Things Are’ van Maurice Sendak. Momenteel loopt in de bioscopen de film ‘Away We Go’, een leuke roadmovie, waarvan Eggers het script schreef, samen met zijn vrouw, de schrijfster Vendela Vida.

***

Dave Eggers, Zeitoun, Lebowski, Amsterdam, vertaald door Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap, 369 blz.

Tilar Mazzeo - De weduwe Clicquot (Het medisch weekblad)

Parelende roem

De openingspagina’s van ‘De weduwe Clicquot’ van Tilar Mazzeo lezen als een roman. Barbe-Nicole, die later ‘la grande dame’ van de Champagnestreek zou worden, holt door de straten, waar de Franse Revolutie is losgebarsten. Ze is pas een klein meisje en is op zoek naar een veilig onderkomen. Barbe-Nicoles vader, een succesvol textielproducent in Reims, zit tijdens de Revolutie met de handen in het haar. In zijn hart wil hij de koning trouw blijven maar zijn zakelijk instinct vertelt hem dat hij zich beter aansluit bij de radicalen. Voor de vorm, wel te verstaan.
Meer dan deze snipper is niet bekend over de kinderjaren van de vrouw die aan de wieg stond van de beroemde champagne Veuve Clicquot. De Amerikaanse cultuurhistorica Tilar Mazzeo schreef een elegante biografie over de dame die de champagnewereld voorgoed transformeerde in de 19de eeuw. Over Veuve Clicquot circuleren heel wat mythes. Zo zouden de lage coupes, waaruit men vaak champagne drinkt, gemodelleerd zijn naar haar welgevormde boezem. Of zo zou de weduwe, na de dood van haar echtgenoot, een zwak hebben gehad voor jongere mannen, al liet ze haar bedrijf nooit in gevaar brengen door potentiële aasgieren. Mazzeo vermeldt de anekdotes en legendes, al weet ze niet of er iets van aan is.

Barbe-Nicole huwde met de zoon van een bevriende zakenfamilie. François Clicquot kwam uit een geslacht van textielhandelaren met een passie voor wijn. Ze handelden in wijn, een deel daarvan was lokale schuimwijn. François had een zwakke gezondheid en verviel geregeld in depressies. Na de plotse dood van François bleef Barbe-Nicole, een vrouw van 28 met een dochtertje, alleen achter. Gelukkig had ze een even scherp zakeninstinct als haar vader. Ze besloot om het wijnbedrijf alleen verder te zetten.

De geschiedenis van de drank champagne begint in de 17de eeuw in dorpen als Cumières, Ambonnay en Hautvillers. De wijnkwekers in die regio merkten dat er bubbels in hun product kwamen en ze waren verre van gelukkig met die ontwikkeling. Het bubbelen was het gevolg van klimatologische verschuivingen tijdens de ‘kleine ijstijd’. Het is wel erg ironisch om te bedenken hoe wijnboeren er toen alles aan deden om de bubbels te laten verdwijnen. Ook Dom Pérignon, de zogenaamde ‘vader van de champagne’, was druk in de weer met de ‘ont-bubbeling’. In de 19de eeuw creëerden vroege marketeers de mythe van de monnik die champagne ‘ontdekte’. Het is één van de vele culinaire mythes die op een onwaarheid berust. Zeventiende-eeuwse champagne leek niet op die die wij kennen. Hij was mierzoet en had een lichtkoperachtige kleur, die de Franse omschreven met de term ‘oiel du pedrix’ (patrijzenoog).

Barbe-Nicole leefde in oorlogstijd en ze had het meestal erg moeilijk om haar product te transporteren. Dat gebeurde toen per schip in flessen die nog niet optimaal waren. Gebarsten flessen, slechte temperatuur, handelsembargo’s: het mag een wonder heten dat een deel van haar voorraad in Rusland arriveerde. In de zeventiende eeuw was champagne een goedje voor koningen en keizers. Vanaf de jaren 1820 zette de democratisering in. Russische soldaten die streden in Frankrijk leerden het heerlijke drankje van Mme Clicquot kennen. Na de val van Napoleon zorgde Barbe-Nicole dat haar superchampagne uit 1811 als eerste arriveerde in Rusland, zodat ze daar een monopolie had. Ze slaagde erin en veroorzaakte een echte champagne-hype.

Vrouwen als Barbe-Nicole zijn nog een uitzondering in de wijnwereld, al is de CEO bij Clicquot een vrouw. Barbe-Nicole ontketende een revolutie op gebied van champagneproductie om drie redenen: ze internationaliseerde de markt, ontwierp als eerste etiketten voor de flessen en beschermde op die manier haar merknaam. De derde reden waarom ze de champagnegeschiedenis inging, heeft te maken met het productieproces: ze ontwikkelde de techniek van ‘ remuage sur pupitre’. Dankzij deze techniek, waarbij flessen op een speciale manier gekanteld worden, verdwijnt het bezinksel dat bij het gistingsproces is ontstaan.

Mazzeo mengt biografie met culinaire en culturele geschiedenis. Veel persoonlijke documenten vond ze niet terug. Van Veuve Clicquot zijn vooral veel zakelijke papieren bewaard. Toch weet Mazzeo er een boeiend verhaal van te maken. Haar biografie prikkelt de verbeelding.

Kathy Mathys

Tilar Mazzeo - De weduwe Clicquot (Bouillon!)

De weduwe Clicquot ***

In de wereld van sprankelende wijnen en champagnes klimmen vrouwen zelden op tot de allerhoogste regionen. Enkel in het champagnehuis van Clicquot heeft een vrouw, Cécile Bonnefond, het momenteel voor het zeggen. Tilar Mazzeo, een Amerikaanse cultuurhistorica met een passie voor de parelende godendrank, verdiepte zich in het leven van ‘La grande dame’ die aan de wieg stond van het Clicquot-imperium. Haar biografie ‘De weduwe Clicquot’ is een elegant en bijzonder boeiend verhaal geworden. Mazzeo blaast de weduwe leven in, zonder zich te bezondigen aan al te veel gefantaseer. De weduwe hield de boekhouding van haar bedrijf heel zorgvuldig bij, maar was zuinig in het neerkrabbelen van haar zielenroerselen. Of misschien gingen haar brieven en dagboeken verloren? Wat er ook van zij, Mazzeo dient zich vaak te beroepen op wendingen als ‘we kunnen ons voorstellen dat’ of ‘ik vermoed dat’. Laten we even naar de feiten kijken. Barbe-Nicole, zoals Mazzeo haar noemt, groeide op in woelige tijden. Tijdens de Franse revolutie bekeerde haar vader, een succesvol textielproducent, zich tot het radicalisme. Hij deed dit enkel voor de vorm en om pragmatische redenen. In hart en nieren zou hij, net als Barbe-Nicole, een conservatief en een katholiek blijven. Barbe-Nicole huwde met François Clicquot, wiens familie al in de wijnhandel zat. François was avontuurlijk aangelegd maar het ontbrak hem aan een scherp zakeninstinct. Na de vroege dood van haar man zou Barbe-Nicole, alleenstaande moeder van een dochter, hun bedrijf verder uitbouwen. De oorlog was vaak haar tegenstander – gesloten havens of boycots bemoeilijkten het transport – en toch werd ze echt succesvol dankzij de val van Napoleon. Russische soldaten in Frankrijk proefden haar heerlijke champagne en vertelden erover in hun thuisland. Napoleon was overigens dol op champagne, al kocht hij het goedje meestal bij de grootste concurrent van Barbe-Nicole, Jean-Rémy Moët. Barbe-Nicole internationaliseerde de markt, werkte als eerste champagneproducent aan de bescherming van haar merknaam en ze was de uitvindster van de ‘remuage sur pupitre’, een proces om de drank vrij te maken van bezinksel. In de tweede helft van de 19de eeuw was champagne niet langer een exclusiviteit voor koningen en keizers. Vanaf toen begon men de term ‘champagne’ te gebruiken, daarvoor had men het over ‘vin mousseux’. De 18de-eeuwse champagne zou voor ons herkenbaar zijn: extreem zoet en bruin-roze gekleurd.
Mazzeo schreef een knappe cultuurgeschiedenis en een fascinerend vrouwenportret. Haar boek toont aan dat Veuve Clicquot op de juiste tijd en de juiste plek was geboren. In de 18de eeuw kon men als middenklassevrouw in een onderneming werken. Na de industriële revolutie wordt dat moeilijk en transformeren familiebedrijven zich tot mannenbastions. Veuve Clicquot leefde in de overgangsfase tussen die twee werelden. Dankzij haar zakelijke genie én haar liefde voor champagne schreef ze geschiedenis.

(KM)

Uitgever: Artemis & co
ISBN: 9789047201281
Prijs: 17,95 €

Interview met Saïd Sayrafiezadeh op Het andere boek 2009